انقراض تفکر انتقادی

من برآنم، که این گزاره هگلی هم چنان طراوت و اعتبار خود را حفظ کرده است: فلسفه روح زمان است. هگل این را در باره رابطه فلسفه و زمان یا ادراک و بازتاب زمان در دستور زبان مفاهیم فلسفی می گفت. به نظر او فلسفه دربافت و درک زمان از سویی و تامل و پژواک زمان در نظام اندیشه از سوی دیگر است. عصاره هر دورانی را می توان می گرفت؛ می توان هر دورانی را در چند جمله یا گزاره افشرد. تفکیک زمان ها یا دوران ها، تفکیک نظام اندیشه ها یا جهان نگری ها است. عصاره روزگار ما، که عصر مدرنیت نام دارد، چنین است: چگالی این جهان انسان در مقام سوژه یا فاعل است؛ زندگی زیستن در اکنون است و از هر وسیله ای، که در لوح قانون حک شده است، می توان بهره گرفت تا در این زندگی و بر این زمین به حداکثر فایده رسید؛ همه چیز در خدمت انسان است و انسان از طریق سلطه بر طبیعت و خویشتن بر جهان و انسان حمکفرمانی می کند؛ این حکمفرمایی از رهگذر آزادی صورت می گیرد. زیرا آزادی بهترین و مفیدترین ابزار حکمروایی و سلطه است. و بنیاد حکمروایی بر امنیت است و امنیت به کارسازترین وجهی از رهگذر آزادی تدارک و تضمین می شود. سوژه قائم به ذات است و خرد ابزار اواست برای رسیدن به اهداف وی؛ در نظام اجتماعی موضوع بر سر نظام نیازها است. ازآن جاکه نیازها نامحدود نیستند، رقابت بر سر نیازها اجتناب ناپذیر است؛ این رقابت سوژه را در مقابل سوژه های دیگر می نهد و عقل فایده مند بهترین وسیله را برای رسیدن به این اهداف جمع و تفریق می کند. سیطره این تفکر به آن جا راه می برد که این نگاه بدیهی و طبیعی می نماید و ذات بشر به آن بازگردانده می شود؛ تعریف دیگر مفهومی از چیستانی و ماهیت نیست، بلکه مفهومی از چگونگی است و آن چه مهم است رسیدن به سه کالای قدرت، پول و وقتِ آزاد است. مرکزثقل این جهان خود این جهان است و زمان داوری است بی رحم، که بر گرده انسان ها نشسته است. تبدیل چیزها به کالا حامل گذار از ارزش به قیمت است. همه چیز قیمت پیدا می کند. و معیار قیمت امری کمی است. جنگ ارزش و قیمت به آن جا منجر می شود که گونه ای از سوژه ساخته می شود که ملکه ذهنش آری گفتن است؛ آری گفتن به خود، به جهان و به لحظه؛ آری گفتن به بودن به هر قیمت و اجتناب از نه گفتن.
ییامد بی واسطه این امر تعریف زندگی چون امر ایجابی و ضد-سلبی است؛ میل به نگاهی است که با غرق شدن در لحظه، تماس و میل خود را با آن چه فراتر از این لحظه است از دست می دهد؛ در همه چیز فرصت می بیند و همه جا در کمین است تا از فرصت برای رسیدن به امیال خود استفاده کند. تقلیل زندگی به برد و باخت، بازنده و برنده از نتایج بی واسطه سلطه این نوع سوژه ساختی است که گرایش دارد هرگونه نقد و دیگربودی و دگراندیشی را به عدم واقعگرایی و یا عدم واقعیت نگری متهم کند. درهمآمیزی سوژه و قدرت، که هم سوژه را می سازد و هم ازرهگذر ساختن سوژه، قدرت خود را مستدیر و مستقر می سازد، درست همان بینانی را سست و بی بنیاد می کند، که سوژه بر آن تکیه دارد: سوژه. سوژه آزادی دیگر جذابیتی برای سوژه ندارد. آزادی دیگر سوژه سوژه نیست. دگردیسی آزادی در خرد ابزاری از رهگذر وحی منزلی به نام زندگی چون امر ایجابی می گذرد. پیچاندن زندگی در ساندویچ زمان اشتهای سیری ناپذیر سوژه را تسکین نمی دهد و میل به لمس و تجربه زیستن در لحظه هر گونه امکان نفی و سلب را از همان ابتدا در ذهنیت فرسایش می دهد. شکلگیری ذهنیت در دوران مدرن، که سوژه چگالی آن است، در تنگنای زندگی چون ایجاب به ماشین حسابگری فروکاسته می شود که اندیشیدن را چونان جمع و تفریق می فهمد. جهت گیری که زمانی صفت ممیزه اندیشه بود، حال در نظام قدرت سوژه سازِ فایده باور به چگونگی حفظ خود کاسته شده است. فراگیري این نگرش آن چنان قوی و سراسربینانه است که بسیاری از اندیشه ها، که جنس انتقادی و ریشه تقابل دارند، چونان ناکجاآبادهایی تلقی می شوند که بیان آن ها نشانگر بیماری است تا درک درست زمان! انقراض تفکر انتقادی، که با انقراض سبک های زندگی جایگزین و نظام های اجتماعی جانشین در هم تنیده است، بیانگر سلطه رابطه جدیدی میان ذهنیت و عینیت است. فاصله میان این دو امکان تفکر است. اکنون به گونه ای است، که گویی این فاصله برداشته شده است و ذهنیت وعینیت چنان در نظام قدرت مبتنی بر سلطه آزادی سیادت پرور سوژه ساز درهم تنیده گشته است که سوژه زبان بتوارگی حاکم بر ما گشته است.
کانت می خواست برای رفع تناقضات تجربه به خرد متوسل شود. خرد آن اصل تنظیمی بود که انسان به مدد آن می توانست بر محدودیت های فاهمه اش غلبه کند؛ فاهمه ای که خودمحور است و سود خود را می جوبد. تقلیل خرد به فاهمه، سلاخی نقد است.

صورتبندی جان رالز از نظریه عدالت
هفت گزاره درباره صلح طلبی
جامعه مدنی یا دولت مدرن
روشنگری، نقادی و نوگرایی
ایران؛ در برزح سنت و مدرنیسم
پراگماتیزم دمکراتیک
گئورگ زیمل و فلسفه پول
بر مدار مدرن