داستان حق و تکلیف

گفته می شود صفت ممیزه مدرنیت از سنت آن است که در مدرنیت حقوق انسان حکمروا است و در سنت انسان مصلوب وظیفه است.بی تردید این سخن از یک زاویه درست است. دستکم از این زاویه: حق به آزادی برمی گردد و حقوق انسان مستلزم آزادبودن انسان است. و این آزادی امر بشری است و محدود به این یا آن قوم، قبیله، مردم و یا دین نیست.در واقع، روی سخن دیگر این گزاره این است که در مدرنیت آزادی گوهر انسان تلقی می شود و در سنت تکلیف است که جوهر انسان نام نهاده می شود. بی شک آن چه مدرنیت از آزادی مراد می کند در پهنای تصور سنت از آزادی نمی گنجد. آزادی در سپهر مدرنیت بیشتر آزادی منفی است؛ آزادی بدون مانع و فقدان مانع است. اما در مدرنیت تاویل دیگری از آزادی نیز به چشم می خورد: آزادی مثبت. این آزادی بیشتر متمایل است به سوی هدف و یا خواست مشخص. آزادی از این منظر آزادی برای انجام دادن چیزی است و درواقع درک ضرورت است. حال آن که آزادی منفی آزادی از می باشد و نه آزادی به سوی یا برای. اگر این دو تاویل از آزادی را درنظر بگیریم، آن وقت می توانیم ادعا کنیم که درک سنت از آزادی به درک آزادی مثبت نزدیک است. اما این سئوال برانگیز است. اگر سنت را معادل تکلیف و وظیفه بنامیم، آیا می توان سپس از آزادی سخن راند؟ بالاخص، اگر قبول کنیم که مبنای آزادی خودبنیادی است. به نظر من چنین چیزی امکان دارد. لااقل از جنبه روش و صوری ممکن است که در سنت- خواه سنت دینی خواه سنت فرهنگی- نشانی های این نوع از آزادی را سراغ گرفت. آزادی مثبت ناظر بر درک ضرورت و دریافت ضرورت چون آزادی است. ضرورت فرمانبرداری از قوانین، چه قوانین اخلاقی چه قوانین اجتماعی یا نظم حقوقی، یک وجهه این نکته است. درک درستی یک فرمان، به معنای پذیرش آن فرمان است و این عین آزادی است. با این وصف، آیا می توان ادعا کرد کسی که از دستورات دینی یا فرمان های اخلاقی پیروی می کند آزاد است؟ به عبارتی دیگر، تکلیف به منزله درک ضرورت و پذیرش ضرورت خود آزادی نیست؟ اگر این تعریف را بپذیریم که درک ضرورت فرمانی مانند «قتل نکن» بی واسطه به منزله فرمانبرداری از این فرمان است، آیا می توان گفت پیروی از این فرمان آزادی من را به نمایش می نهد؟ رابطه تکیف و آزادی چیست، که ما تمایل داریم مدرنیت را چونان حق و سنت را چونان تکلیف به نمایش نهیم؟ بی تردید می توان گفت که آزادی یک روی سکه است. روی دیگر سکه بحث نیت یا انگیزه این فرمانبرداری است. استلزام آزادی به منزله نفی ترس و هراس از تنبیه و مجازات است. می توان تفاوت نهاد میان از روی وظیفه و برطبق وظیفه. تفاوتی که کانت مطرح می کند تا تفاوت میان یک عمل اخلاقی و یک عمل غیراخلاقی را نشان دهد. این تفاوت دال بر آن است که یک کنش اخلاقی نه وابسته به متن است، نه وابسته به شخص است، نه وابسته به مکان و زمان است و نه وابسته به قوم و ملت و قانون. در حالی که عمل برطبق وظیفه بیشتر دال بر آن است که وظیفه چنان حکم می کند، اما معلوم نیست که من با آن موافق باشم و اگر نقض وظیفه مجازات نمی داشت، شاید به آن عمل نمی کردم. بنابراین می توان سئوال کرد: اگر تکلیف را از روی تکلیف قبول کنیم، از آزادی برخوردار هستیم. به این مفهوم می توان مدعی بود که ادای تکلیف در سنت از همین درک از آزادی مثبت صورت می گیرد. به عبارتی، انسان در سنت ، هم سنت دینی هم سنت فرهنگی، اگر اصول را از روی اصول بپذیرد و نه به خاطر ترس و هراس از عواقب آن، می تواند آزاد باشد.
یک مثال می زنم. در کتاب مقدس یهود تورات از ده فرمان نام برده می شود. هر مومن یهودی موظف است این قوانین را انجام دهد و سرپیچی از آن ها به معنای عقوبت الاهی در آخرت است. رابطه آزادی و تکلیف در این متن چیست؟ این رابطه را باید از منظر عواقب برای کسانی بررسی کرد که به این فرمان ها پشت می کنند و آن ها را نقض می کنند،اکنون از محتویات این فرمان ها چشم پوشی می کنم. در یک متن سنتی رابطه آزادی و تکلیف مطرح نیست؟ یا می توان گفت: از آن جاکه عدم فرمانبری از این فرمان به معنای شکنجه و عذاب الاهی است،پس نمی توان گفت که انتخاب در این متن ممکن است؟ برای مثال در یک جامعه سنتی الزام رعایت نظم بر سر همه سنگینی می کند و رعایت نظم عین آزادی معنا می شود. یک متن سنتی بیشتر گرایش دارد آزادی را به امنیت فروبکاهد و اطاعت از نظم را چون آزادی تعریف کند. پذیرش ضرورت نظم، اگر آزادانه صورت بگیرد، نوعی تحقق آزادی مثبت است. رابطه سنت و آزادی رابطه عدم آزادی یا فقدان تام آزادی نیست. این اختراع مدرنیت است. مدرنیت تقابل ساز است. و از طریق ساختن تقابل و ضدیت ها معنا می گیرد. این جنبه تامگرای مدرنیت است و فراگیری آن نیز از همین جا نشات می گیرد. این اما به مدرنیت محدود نیست. اما در مدرنیت به یک نظام زیستی بدل می شود. در سنت نیز دیگری همیشه به شکل بیگانه، بربر و یا کافر بیان می گردد. فقدان آزادی در سنت از زاویه دید فقدان حیات دیگری بیشتر ملموس است تا فقدان تام آزادی. درواقع، آن چه مدرنیت را از سنت متفاوت می سازد برابری حقوقی است و نه فراگیری آزادی. به قول جان استوارت میل در مدرنیت انسان ها برای نخستین بار در تاریخ همه با هم در آستان قانون برابر دانسته می شوند. اگر چه این سخن هم به کمال و به تمام درست نیست. اما گرایش را درست نشان می دهد. در سنت برابری حقوقی وجود ندارد. اما آیا برابری حقوقی به معنای فقدان برابری در آزادی و آزاد بودن نیست.

پورنوگرافی؛ زنان در تملک مردان
نامه انتقادآمیز رئیس انجمن کلیمیان تهران به احمدی نژاد
ایرانیان یهودی
سعادت؛ تقریر نوارسطویی
کانت در ایران
هندوستان، سنتز سنت و مدرنیته
گفت و گوی سیروس طاهباز و غلام حسین ساعدی با فروغ فرخزاد
گفت و گوی م. آزاد با فروغ فرخزاد
مناقشات نظریه سکولارشدن- بخش اول
مناقشات نظریه سکولارشدن- بخش دوم